Η καρδιά και ο εγκέφαλος είναι δύο όργανα που καθορίζουν όσο κανένα άλλο την ποιότητα και
τη διάρκεια της ζωής μας. Για δεκαετίες, η ιατρική τα μελετούσε ως ξεχωριστά συστήματα: η
καρδιά ανήκε στον καρδιολόγο, ο εγκέφαλος στον νευρολόγο. Σήμερα, όμως, η επιστημονική
γνώση αποκαλύπτει μια βαθιά και αδιάσπαστη σχέση ανάμεσά τους. Η υγεία της καρδιάς και
των αγγείων επηρεάζει άμεσα τη λειτουργία του εγκεφάλου και τον κίνδυνο εμφάνισης άνοιας.
Η άνοια αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της σύγχρονης ιατρικής και κοινωνίας.
Καθώς το προσδόκιμο ζωής αυξάνεται, όλο και περισσότεροι άνθρωποι έρχονται αντιμέτωποι με
τη σταδιακή απώλεια μνήμης, σκέψης και αυτονομίας. Οι δύο συχνότερες μορφές άνοιας είναι η
αγγειακή άνοια και η νόσος Alzheimer, οι οποίες συχνά συνυπάρχουν και αλληλοεπιδρούν.
Ο εγκέφαλος: ένα όργανο που εξαρτάται απόλυτα από την αιμάτωση
Παρότι ο εγκέφαλος αποτελεί μόλις το 2% του συνολικού σωματικού βάρους, καταναλώνει
περίπου το 20% του οξυγόνου και της ενέργειας του οργανισμού. Για να λειτουργεί σωστά,
χρειάζεται συνεχή, σταθερή και ποιοτική αιμάτωση. Ακόμη και μικρές διαταραχές στη ροή του
αίματος μπορεί να έχουν σημαντικές συνέπειες στη λειτουργία του.
Η καρδιά λειτουργεί ως αντλία, ενώ τα αιμοφόρα αγγεία σχηματίζουν ένα πολύπλοκο και
ευαίσθητο δίκτυο που μεταφέρει οξυγόνο και θρεπτικά συστατικά στον εγκέφαλο. Όταν αυτό το
σύστημα υποστεί βλάβες –λόγω υπέρτασης, αθηροσκλήρωσης ή καρδιακών παθήσεων– ο
εγκέφαλος αρχίζει να υφίσταται «σιωπηλές» βλάβες που συσσωρεύονται με την πάροδο των
ετών.
Αγγειακή άνοια: η άνοια των αγγείων
Η αγγειακή άνοια είναι η δεύτερη συχνότερη μορφή άνοιας μετά τη νόσο Alzheimer. Προκαλείται
από μειωμένη ή διαταραγμένη αιμάτωση του εγκεφάλου, συνήθως ως αποτέλεσμα εγκεφαλικών
επεισοδίων, μικροεμφράξεων ή χρόνιας αγγειακής βλάβης.
Σε αντίθεση με το Alzheimer, όπου η έκπτωση είναι συνήθως αργή και προοδευτική, η αγγειακή
άνοια μπορεί να εμφανιστεί αιφνίδια ή να εξελίσσεται «κατά βήματα». Ένα μικρό εγκεφαλικό
επεισόδιο, που συχνά περνά απαρατήρητο, μπορεί να οδηγήσει σε απότομη επιδείνωση της
μνήμης, της συγκέντρωσης ή της ικανότητας οργάνωσης.
Τα συμπτώματα δεν περιορίζονται μόνο στη μνήμη. Συχνά παρατηρούνται δυσκολίες στην
προσοχή, στην ταχύτητα σκέψης, στον προγραμματισμό και στη λήψη αποφάσεων. Μπορεί
επίσης να εμφανιστούν αλλαγές στη διάθεση, κατάθλιψη ή απάθεια.
Οι παράγοντες κινδύνου για την αγγειακή άνοια είναι σε μεγάλο βαθμό γνωστοί: αρτηριακή
υπέρταση, σακχαρώδης διαβήτης, αυξημένη χοληστερόλη, κάπνισμα, παχυσαρκία και
καθιστικός τρόπος ζωής. Πρόκειται, ουσιαστικά, για τους ίδιους παράγοντες που αυξάνουν τον
κίνδυνο καρδιαγγειακών νοσημάτων.
Νόσος Alzheimer: πέρα από τις πρωτεΐνες
Η νόσος Alzheimer είναι η πιο συχνή μορφή άνοιας και παραδοσιακά θεωρείται
νευροεκφυλιστική νόσος. Χαρακτηρίζεται από τη συσσώρευση παθολογικών πρωτεϊνών στον
εγκέφαλο, όπως το β-αμυλοειδές και η πρωτεΐνη ταυ, οι οποίες διαταράσσουν την επικοινωνία
μεταξύ των νευρικών κυττάρων.
Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια έχει γίνει σαφές ότι η αγγειακή υγεία παίζει καθοριστικό ρόλο και
στην εμφάνιση του Alzheimer. Η κακή αιμάτωση του εγκεφάλου μειώνει την ικανότητά του να
απομακρύνει τις τοξικές πρωτεΐνες, ενισχύει τη φλεγμονή και επιταχύνει τη νευροεκφύλιση.
Έτσι, το Alzheimer δεν αποτελεί αποκλειστικά «νόσο της μνήμης», αλλά συχνά συνδέεται στενά
με αγγειακές βλάβες. Στην πράξη, πολλοί ασθενείς παρουσιάζουν μικτή άνοια, δηλαδή
συνδυασμό αγγειακής άνοιας και Alzheimer.
Καρδιακές παθήσεις και κίνδυνος άνοιας
Ορισμένες καρδιακές παθήσεις φαίνεται να αυξάνουν σημαντικά τον κίνδυνο εμφάνισης άνοιας.
Η κολπική μαρμαρυγή, για παράδειγμα, προκαλεί ακανόνιστο καρδιακό ρυθμό και ευνοεί τον
σχηματισμό θρόμβων που μπορούν να μεταφερθούν στον εγκέφαλο και να προκαλέσουν
μικροεμβολές.
Η καρδιακή ανεπάρκεια, από την άλλη, μειώνει την ποσότητα αίματος που φτάνει στον
εγκέφαλο. Η χρόνια αυτή κατάσταση έχει συσχετιστεί με έκπτωση της μνήμης, της προσοχής και
των εκτελεστικών λειτουργιών.
Ακόμη και η στεφανιαία νόσος, που επηρεάζει κυρίως την καρδιά, αντικατοπτρίζει μια
γενικευμένη αγγειακή βλάβη που αφορά και τα εγκεφαλικά αγγεία.
Πρόληψη: το ισχυρότερο «φάρμακο»
Παρότι δεν υπάρχει σήμερα οριστική θεραπεία για την άνοια, η πρόληψη αναδεικνύεται ως το
πιο αποτελεσματικό όπλο. Σύμφωνα με διεθνείς μελέτες, ένα σημαντικό ποσοστό των
περιπτώσεων άνοιας θα μπορούσε να προληφθεί ή να καθυστερήσει μέσω αλλαγών στον
τρόπο ζωής.
Η καλή ρύθμιση της αρτηριακής πίεσης, του σακχάρου και της χοληστερόλης, η αποφυγή του
καπνίσματος και η διατήρηση υγιούς σωματικού βάρους προστατεύουν τόσο την καρδιά όσο και
τον εγκέφαλο. Η μεσογειακή διατροφή, πλούσια σε φρούτα, λαχανικά, ψάρια και ελαιόλαδο, έχει
συσχετιστεί με χαμηλότερο κίνδυνο γνωστικής έκπτωσης.
Η τακτική σωματική άσκηση βελτιώνει την αιμάτωση του εγκεφάλου, μειώνει τη φλεγμονή και
ενισχύει τη νευροπλαστικότητα. Παράλληλα, η πνευματική δραστηριότητα, η κοινωνική επαφή
και ο ποιοτικός ύπνος λειτουργούν συμπληρωματικά προστατευτικά.
Ένα κοινό μήνυμα για το μέλλον
Η σύγχρονη ιατρική προσέγγιση αναγνωρίζει πλέον ότι η καρδιά και ο εγκέφαλος αποτελούν
μέρη ενός ενιαίου συστήματος. Η φροντίδα της καρδιάς δεν αφορά μόνο την πρόληψη
εμφραγμάτων και εγκεφαλικών επεισοδίων, αλλά και τη διατήρηση της μνήμης, της σκέψης και
της αυτονομίας.
Σε μια κοινωνία που γηράσκει, το μήνυμα είναι ξεκάθαρο: ό,τι προστατεύει την καρδιά,
προστατεύει και τον εγκέφαλο. Η επένδυση στην καρδιαγγειακή υγεία από τη μέση ηλικία –ή και
νωρίτερα– αποτελεί ουσιαστικά επένδυση σε έναν καθαρότερο νου και καλύτερη ποιότητα ζωής
στα χρόνια που έρχονται.
ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΦΟΥΣΑΣ MD,FESC,FACC
Συντονιστής Διευθυντής Τομέα Καρδιάς
METROPOLITAN GENERAL
Ε. Καθηγητής Καρδιολογίας
τ. Πρόεδρος ΕΚΕ